زمین شناسی

95 درصد از وزن پوسته زمين را سنگ هاي آذرين تشكيل مي دهند . اين سنگ ها از سرد شدن مواد مذاب دروني به نام ماگما به وجود آمده اند.

كاني هاي سازنده اني نوع سنگ ها كه منشأ دروني دارند ، از انواع ديگر در پوسته زمين فراوان ترند .

مطالعه تركيب شيميايي سنگ هاي آذرين و آتشفشان هاي فعال نشان          مي دهند كه ماگما يك تركيب سيليكاتي با مقداري اكسيد هاي فلزي ، بخار آب و ديگر مواد فرار است كه از اعماق به قسمت هاي بالايي پوسته راه مي يابد . ماگما پس از تشكيل ، با استفاده از قسمت هاي ضعيف پوسته ، مانند       شكاف ها و درزهاي موجود ؛ راه خود را به بالا باز كرده ، به سطح زمين نزديك مي شود .

 ماگما در ضمن بالا آمدن ، به تدريح دماي خود را به سنگ هاي اطراف منتقل مي كند و سرد مي شود . كم شدن فشار نيز سبب مي شود كه مواد فرار و بخار آب موجود در ماگما از آن خارج شده ، به درون درزها و شكاف هاي سنگ هاي پوسته راه يابند .

 اين تغييرات و تحولات نيز باعث مي شوند كه ماگما بيش از پيش سرد شود و كاني هاي آذرين يكي پس از ديگري متبلور شوند .

مهمترين كانيهاي ماگمايي عبارتند از سيليس و سيليكات هاي فلزاتي چون آلمينيوم ، آهن ، كلسيم ، منيزيم ، سديم و پتاسيم كه جمعاً 99 درصد حجم سنگ هاي آذرين را تشكيل مي دهند و به آن ها كاني هاي سيليكاتي هم        مي گويند .

علاوه بر اين ها ، گروه ديگري از كاني ها مانند اكسيد ها ، فسفات ها ، سولفات ها ، سولفيد ها و بعضي عناصر خالص مكه غير سيليكات نام دارند نيز به مقدار بسيار كم در اين گونه سنگ ها يافت مي شوند .

سيليكات ها

كوچكترين واحد سازنده سيليكات ها به شكل يك هرم چهار ضلعي است كه سطوح آن ر مثلث هاي متساوي الاضلاع تشكيل مي دهند .

اين واحد ها يا بنيان هاي چهار وجهي سيليكات ، بار الكتريكي منفي دارند و بايد يكديگر را دفع كنند ، ليكن در ساختمان بلورين كانيها ، اين بنيان ها به وسيله يون هاي مثبت چون آلومينيم ، آهن ، منيزيم و غيره طوري به يكديگر پيوند داده شده اند كه واحد سازنده بلوري در مجموع داراي بار خنثي است . يون هاي پيوند دهنده بنيان ها داراي اندازه و بار الكتريكي متفاوتند .

به طور كلي يون هاي تقريباً هم اندازه مي توانند جانشين يكديگر شوند (آهن و منيزيم كه شعاع يوني نزديك به هم دارند با سديم و كلسيم كه جاي يكديگر را در ساختمان بلورين كاني اشغال مي كنند ) اين وضع تغيير مهمي را در ساختمان كاني به وجود نمي آورد .

بنيان هاي چهار وجهي ممكن است منفرد و بدون پيوند(اليوين) يا به صورت حلقوي (زمرد) زنجيري و به شكل هاي ديگر به هم متصل شوند . به اين ترتيب ساختمان هاي پيچيده اي از سيليكات هاي مختلف به وجود مي آيد .

رنگ كاني به تركيب شيميايي آن ارتباط دارد ، چنانكه در تركيب انواع تيره ، آهن و منيزيم وجود دارد ، در حالي كه انواع روشن فاقد اين دو عنصر اند . اقسام مهم كاني هاي سيليكاتي عبارتند از :

الف ) سيليكات هاي تيره

اليوين :

اليوين در واقع سيليكات آهن و منيزيم و بلورهاي آن سبز زيتوني است . اليوين جلاي شيشه اي دارد ، فاقد رخ است و از سيليكات هايي است كه در دماي بالا تشكيل مي شود . اين كاني تحت تأثير محلول هاي آبدار گرم ابتدا به سرپانتين و سپس به تالك مبدل مي شود . از سرپانتين به عنوان سنگ تزئيني و از تالك در صنايع دارويي استفاده مي شود .

پيروكسين

اين گروه از سيليكات ها ، كلسيم ، آهن و منيزيم دارند . مهمترين نوع پيروكسين اوژيت نام دارد كه بلورهاي آن به شكل منشور و به رنگ هاي سياه تا سبز تيره است . اين كاني در سنگ هاي آذرين تيره و بازيك يافت مي شود .

پيروكسين در بيشتر نقاط ايران به خصوص در دو منطقه وسيع يكي خراسان و ديگري فارياب (حوالي بندرعباس) در داخل سنگ هاي آذرين ديده مي شود.

آمفيبولها

سيليكات هاي كلسيم ، منيزيم ، و آهن آبدارند . بلور اين دسته از كاني ها منشوري شكل و طويل است و به اصطلاح سوزني ناميده مي شود .

 از مهمترين آمفيبول ها ، هورنبلاند است .

آزبست يا پنبه كوهي ، كه از الياف آن در تهيه پارچه نسوز استفاده مي كنند ، از اقسام آمفيبولها است و خود از دگرساني سرپانتين به وجود مي آيد .

ميكاي سياه يا بيوتيت

سيليكات آهن ، منيزيم و پتاسيم آبدار است . بلورهاي آن به صورت پولك هاي سياه براق در اغلب سنگ هاي آذرين يافت مي شود . اصولاً ميكا ها به دليل نداشتن ساختمان اتمي ورقه اي به آساني ورقه ورقه مي شوند و به اصطلاح رخ يك جهتي دارند .

ب ) سيليكات هاي روشن

ميكاي سفيد (مسكوويت)

كليه مشخصات ميكاي سياه به جز رنگ و تركيب شيميايي آن در مورد ميكاي سفيد نيز صدق مي كند . اين كاني به جاي آهن و منيزيم داراي k و AL است ، لذا مي توان آن را سيليكات آلومينيم و پتاسيم آبدار در نظر گرفت . رنگ آن سفيد تا بور ، ولي ورقه هاي نازك آن بيرنگ است . از اين ورقه ها طلق نسوز تهيه مي كنند  .

فلدسپات ها

در اكثر سنگ هاي آذرين يافت مي شوند و گوناگوني فراوان دارند . بعضي سيليكات آلومينيم و پتاسيم و بعضي سيليكات سديم و كلسيم دار(پلاژيوكلازها) هستند .