زمین شناسی

سیلیکات‌های جزیره‌ای [ویرایش]

سیلیکات‌های جزیره‌ای یا چهاروجهی‌های منفرد (Nesosilicates)، در این دسته از سیلیکات‌ها، چهاروجهی‌های ^-۴ (SiO_۴) بصورت تکی و مستقل می‌باشند و از چهاروجهی‌های دیگر به وسیلهٔ یون‌های فلزی جدا می‌شوند. فرمول عمومی این سیلیکات‌ها ^-۴ (SiO_۴) یا M_۲SiO_۴ می‌باشد. کانی‌های الیوین از این دسته محسوب می‌شوند.

کیانیت

مهمترین آن‌ها عبارتند از:

• گروه فناسیت
  • فناسیت - Be_۲SiO_۴
  • ویله میت - Zn_۲SiO_۴
• گروه الیوین
• گروه گارنت
  • پیروپ - Mg_۳Al_۲(SiO_۴)_۳
  • آلماندین - Fe_۳Al_۲(SiO_۴)_۳
  • اسپسارتیت - Mn_۳Al_۲(SiO_۴)_۳
  • گروسولار - Ca_۳Al_۲(SiO_۴)_۳
  • آندرادیت - Ca_۳Fe_۲(SiO_۴)_۳
  • یوواروویت - Ca_۳Cr_۲(SiO_۴)_۳
  • هیدروگروسولار
• گروه زیرکن
  • زیرکن - ZrSiO_۴
  • توریت - (Th,U)SiO_۴
• گروه سیلیکات‌های آلومین Al_۲SiO_۵ یا سیلیکات‌های دگرگونی
  • آندالوزیت - Al_۲SiO_۵
  • کیانیت - Al_۲SiO_۵
  • سیلیمانیت - Al_۲SiO_۵
  • دومورتیریت - Al_۶٫۵-۷BO_۳(SiO_۴)_۳(O,OH)_۳
  • زبرجد هندی - Al_۲SiO_۴(F,OH)_۲
  • استورولیت - Fe_۲Al_۹(SiO_۴)_۴(O,OH)_۲
• گروه هیومیت
  • نوربرژیت - Mg_۳(SiO_۴)(F,OH)_۲
  • کندرودیت - Mg_۵(SiO_۴)(F,OH)_۲
  • هیومیت - Mg_۷(SiO_۴)(F,OH)_۲
  • کلینوهیومیت - Mg_۹(SiO_۴)(F,OH)_۲
• داتولیت
• تیتانیت
• کلریتوئید

سیلیکات‌های دو تایی [ویرایش]

سیلیکات‌های دو تایی یا چهاروجهی‌های مضاعف (sorosilicates)، در این دسته از سیلیکات‌ها، چهاروجهی‌ها، با بنیان ۲ به ۲ به یکدیگر متصل شده‌اند. سیلیکات‌های دو تایی، ۶ ظرفیت آزاد دارند که به وسیلهٔ یون‌های فلزی گرفته می‌شود؛ بنیان‌های آن‌ها به شکل ^-6 (Si₂O₇) است و نسبت سیلیسیم به اکسیژن در آن‌ها ۲ به ۷ است. از کانی‌های این گروه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• همیمورفیت
• لاوسونیت
• گروه اپیدوت (شامل هر دو گروه ^-4 (SiO₄) و ^-6 (Si₂O₇) می‌باشد.)
• وزوویانیت

سیلیکات‌های حلقوی [ویرایش]

در سیلیکات‌های حلقوی (Cyclosilicates)، چهاروجهی‌های آن‌ها به وسیلهٔ دو گوشه به یکدیگر متصل شده‌اند و زنجیرهای بسته‌ای بین خود تشکیل داده‌اند که شبیه حلقه‌است. در این گروه نسبت سیلیسیم به اکسیژن ۱ به ۳ است، فرمول سیلیکات‌های حلقوی با ۳ عضو (سیلیسیم) به شکل ^-۶ (Si_۳O_۹)، با ۴ عضو به شکل ^-۸ (Si_۴O_۱۲) و با ۶ عضو به شکل ^-۱۲ (Si_۶O_۱۸) است به عبارت دیگر فرمول عمومی این گروه به شکل زیر است:

سیلیکات‌های حلقوی عبارتند از:

• ۳ عضوی:
  • بنی توئیت - BaTi(Si_۳O_۹)
• ۴ عضوی:
  • آکسینیت - (Ca,Fe,Mn)_۳Al_۲(BO_۳)(Si_۴O_۱۲)(OH)
• ۶ عضوی:
  • گوشنیت/زمرد - Be_۳Al_۲(Si_۶O_۱۸)
  • کوردیریت - (Mg,Fe)_۲Al_۳(Si_۵AlO_۱۸)
  • تورمالین - (Na,Ca)(Al,Li,Mg)_۳-(Al,Fe,Mn)_۶(Si_۶O_۱۸)(BO_۳)_۳(OH)_۴

سیلیکات‌های زنجیره‌ای [ویرایش]

در سیلیکات‌های زنجیره‌ای (Inosilicates)، چهاروجهی‌ها بصورت زنجیر باز یا روبان مانند پشت سر هم واقع شده‌اند که چهاروجهی بوسیلهٔ دو گوشه با چهاروجهی‌های قبل و بعد خود مربوط می‌گردد. فرمول عمومی آن‌ها به شکل SiO₃ با نسبت ۱ به ۳ است و اگر این زنجیر دوتایی (مضاعف) باشد به شکل Si₄O₁₁ با نسبت ۴ به ۱۱ خواهد بود.

سیلیکات‌های زنجیره‌ای به دو زیرشاخهٔ سیلیکات‌های زنجیره‌ای ساده و سیلیکات‌های زنجیره‌ای مضاعف تقسیم می‌شوند.

سیلیکات‌های زنجیره‌ای ساده [ویرایش]

در سیلیکات‌های زنجیره‌ای ساده، چهاروجهی‌ها به صورت زنجیر ساده به دنبال هم قرار دارند. مثال عمدهٔ این گروه پیروکسن‌ها و پیروکسنوئیدها است:

خانوادهٔ پیروکسن [ویرایش]

• انستاتیت - سری اورتوفروسیلیت:
  • انستاتیت
  • فروسیلیت
• پیژئونیت
• دیوپسیت - سری هدنبرژیت
  • دیوپسید - CaMgSi_۲O_۶
  • هدنبرژیت
  • اوژیت - (Ca,Na)(Mg,Fe,Al)(Si,Al)_۲O_۶
• سری پیروکسن سدیم:
  • سنگ قولنج (ژادئیت) - NaAlSi_۲O_۶
  • ائوژیرین (آکمیت) - NaFe^۳+Si_۲O_۶
• اسپودومن - LiAlSi_۲O_۶

خانوادهٔ پیروکسنوئید [ویرایش]

• • ولاستونیت - CaSiO_۳
  • رودونیت - MnSiO_۳
  • پکتولیت - NaCa_۲(Si_۳O_۸)(OH)

سیلیکات‌های زنجیره‌ای مضاعف [ویرایش]

سیلیکات‌های زنجیره‌ای مضاعف به این معنی است که در این کانی‌ها دو رشته چهاروجهی‌ها بصورت زنجیرهٔ مضاعف پشت سرهم واقع شده‌اند و با پل‌های اکسیژن به یکدیگر وصل شده‌اند. مثال عمدهٔ این گروه آمفیبول‌ها می‌باشند.

خانوادهٔ آمفیبول [ویرایش]

• آنتوفیلیت
• سری کومینگتونیت
  • کومینگتونیت
  • گرونریت
• سری ترمولیت
  • ترمولیت
  • اکتینولیت
• هورنبلند
• گروه آمفیبول سدیم
  • گلوکوفان
  • ریبکیت
  • آرفودسونیت

سیلیکات‌های ورقه‌ای [ویرایش]

سیلیکات‌های ورقه‌ای (Phyllosilicates)، در این کانی، چهاروجهی‌های تشکیل‌دهنده، بصورت ورقه‌هایی در یک سطح قرار دارند و هر چهاروجهی بوسیلهٔ سه گوشه، به چهاروجهی مجاور خود متصل شده‌است. فرمول کلی آن به صورت (Si₂O₅) یا نسبت ۲ به ۵ است.

بلورهای تمام سیلیکات‌های ورقه‌ای به صورت پهن دیده می‌شود و همگی دارای رَخ (کلیواژ) هستند. معمولا نرم و دارای وزن مخصوص تقریبا سبک و ضعیفی می‌باشند. ترکیب شیمیایی ناپایداری دارند و معمولا جانشینی کاتیون‌ها به جای یکدیگر در آن‌ها یک پدیدهٔ معمولی است.

خانوادهٔ سرپانتین [ویرایش]

سرپانتین‌ها، سیلیکات‌های ورقه‌ای آبداری‌اند که از کانی‌های منزیم‌دار تشکیل شده‌اند. گاهی هم در آن‌ها آهن (Fe) جانشین Mg می‌شود. این کانی‌ها تشکیل پلی‌مرفی را می‌دهند که مهمترین آن‌ها عبارتند از: آنتی‌گوریت و کریزوتیل. گاهی در این کانی‌ها بجای قسمتی از یون Mg یون Fe جانشین می‌شود. فرق سرپانتین‌ها با کلریت‌ها در این است که در ترکیب سرپانتین‌ها آلومینیم Al شرکت ندارد. گریزوتیل یکی از کانی‌هایی است که تبدیل به آزبست (Asbest) یا پنبهٔ کوهی می‌شود. هر دو کانی در ساختار تک‌شیب متبلور می‌شوند. ولی ساختار بلوری آنتی‌گوریت، تک‌شیب شبیه شش‌گوشه و در کریزوتیل شبیه راست‌لوزی است.

سه مثال برتر سیلیکات‌های ورقه‌ای عبارتند از:

• آنتی‌گوریت
• کریزوتیل
• لیزاردیت

خانوادهٔ کانی‌های رسی [ویرایش]

کائولینیت

• هلویزیت
• ایلیت
• کائولینیت
• مونتموریونیت
• ورمیکولیت
• تالک
• پالی‌گورسکیت
• پیروفیلیت

خانوادهٔ میکا [ویرایش]

• بیوتیت
• موسکویت
• فلوگوپیت
• لپیدولیت
• مارگاریت
• گلوکونیت

خانوادهٔ کلریت [ویرایش]

• کلریت

سیلیکات‌های شبکه‌ای [ویرایش]

سیلیکات‌های داربستی یا سیلیکات‌های شبکه‌ای (Tectosilicates) در این کانی‌ها چهاروجهی‌های (SiO₄) بوسیلهٔ هر چهار گوش به چهار وجهی‌های مجاور خود متصل شده‌است. در نتیجه ساختمان سه بعدی دارند. بعضی چهاروجهی‌ها در سه امتداد فضایی به یکدیگر متصل می‌باشند. بنابراین هر اتم اکسیژن به دو چهاروجهی مجاور تعلق دارد. کانی‌های مهم این گروه در زیر نوشته شده‌است.

خانوادهٔ کوارتز [ویرایش]

کوارتز

• کوارتز
• تری دیمیت
• کریستوبالیت

خانوادهٔ فلدسپار [ویرایش]

• فلدسپارهای آلکالی
  • فلدسپارهای پتاسیم
    • میکروکلین
    • سنیدین
    • اورتوکلاز
  • انورتوکلاز

خانوادهٔ پلاژیوکلاز [ویرایش]

• آلبیت
• اولیگوکلاز
• آندزین
• لابرادوریت
• بیتونیت
• آنورتیت

خانوادهٔ فلدسپاتوئید [ویرایش]

• نوزان
• کانکرینیت
• لوسیت
• نفلین
• سودالیت
  • هائونین
• لازوریت

خانوادهٔ زئولیت [ویرایش]

• ناترولیت
• شابازیت
• هولاندیت
• استیلبیت

خانوادهٔ اسکاپولیت [ویرایش]

• ماریالیت
• میونیت

دیگر کانی‌های این گروه عبارتند از آنالسیم و پتالیت.